Ümumi Məlumat
AQEM-in çağırılması təşəbbüsü ilk dəfə 5 oktyabr 1992-ci ildə Qazaxıstan Prezidenti Nursultan Nazarbayev tərəfindən BMT Baş Assambleyasının 47-ci sessiyası zamanı irəli sürülmüşdür. Bu təşəbbüsün irəli sürülməsində əsas məqsəd Asiyada təhlükəsizliyin təmin olunması üzrə effektiv və universal platformanın yaratmaq olmuşdur. Təşəbbüs bir sıra dövlətlər, o cümlədən Azərbaycan tərəfindən dəstəklənmişdir.
Hazırda AQEM-in 28 üzvü vardır (Azərbaycan, Əfqanıstan, Bəhreyn, Kamboca, Çin, Misir, Hindistan, İran, İraq, İsrail, İordaniya, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Monqolustan, Pakistan, Fələstin, Koreya Respublikası, Rusiya, Tacikistan, Tailand, Türkiyə, BƏƏ, Özbəkistan, Vyetnam, Qətər, Banqladeş, Şri-Lanka və Küveyt).
Bundan əlavə, 10 ölkə (ABŞ, Belarus, İndoneziya, Yaponiya, Malayziya, Laos, Filippin, Ukrayna, Türkmənistan, Səudiyyə Ərəbistanı), həmçinin BMT, ATƏT, Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatı, Ərəb Dövlətləri Liqası, TürkPA kimi beynəlxalq təşkilatlar AQEM-də müşahidəçi statusuna malikdirlər. Qazaxıstan Xalq Assambleyası, İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT), ŞƏT-in Terrorizmə qarşı Regional Strukturu (RATS), BMT-nin Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsi və Avrasiya İqtisadi İttifaqı isə AQEM-in tərəfdaş təşkilatlarıdır.
AQEM-in inzibati orqanı Astana şəhərində yerləşən və Müşavirənin gündəlik fəaliyyətini əlaqələndirən Katiblikdir. AQEM Katibliyinə, Baş katib rəhbərlik edir.
AQEM-in fəaliyyətinin istiqamətləndirilməsi və prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsi sədr ölkə tərəfindən həyata keçirilir. Mövcud Prosedur Qaydalarına əsasən sədr ölkə konsensus qaydası ilə iki il müddətinə seçilir.
2024-cü ilin 17 dekabr tarixində keçirilmiş AQEM-in Nazirlər İclasında Müşavirənin sədrliyi Qazaxıstandan Azərbaycana keçmişdir.
AQEM-in əsas qərar qəbul etmə orqanları Dövlət və Hökumət Başçılarının Şurası (Sammit), Xarici İşlər Nazirlərinin Şurası və Yüksək Vəzifəli Şəxslər Komitəsidir. Bundan əlavə, spesifik sahələrdə üzv dövlətlər arasında əməkdaşlıq məsələlərini müzakirə etmək məqsədilə AQEM çərçivəsində xüsusi işçi qrupları və ekspertlərin görüşləri kimi mexanizmlərdən istifadə edilir. AQEM çərçivəsində bütün qərarlar konsensus yolu ilə qəbul edilir.
AQEM-in fəaliyyətini tənzimləyən əsas sənədlər 1999-cu ildə qəbul edilmiş “AQEM üzv dövlətləri arasında münasibətlərin rəhbər prinsipləri haqqında Bəyannamə” və 2002-ci ildə qəbul edilmiş “Almatı Aktı”dır.
Almatı Aktında BMT Nizamnaməsinə uyğun olaraq, dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmət, daxili işlərə qarışmamaq, güc tətbiq etməmək və güc tətbiq etməklə hədələmədən çəkinmək; terrorizmə və onu doğuran səbəblərə qarşı mübarizə, heç bir dövlətin ərazisindən terror üçün istifadəyə yol verilməməsi; separatizmin təhlükəsizlik və sabitliyə hədə doğurması səbəbindən ona qarşı mübarizənin gücləndirilməsi və heç bir üzv dövlət tərəfindən ona iqtisadi, maliyyə və digər hər hansı bir yardımın göstərilməməsi; etimad tədbirlərinin həyata keçirilməsi üçün münaqişələrin həll edilməsinin əhəmiyyətinin əsas tutulması kimi vacib prinsiplər öz əksini tapmışdır.
AQEM çərçivəsində üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığın əsas istiqamətlərini müəyyən etmək məqsədilə 2004-cü il 22 oktyabr tarixində Xarici İşlər Nazirlərinin ikinci görüşünün yekununda “AQEM-in Etimad Quruculuğu Tədbirləri Kataloqu” qəbul olunmuşdur. 2024-cü ildə isə sözügedən kataloq yenilənmişdir. Kataloqda üzv dövlətlər arasında könüllülük prinsipi əsasında həyata keçirilən aşağıdakı beş etimad quruculuq ölçüsü öz əksini tapmışdır: hərbi-siyasi, yeni təhdid və çağırışlar, iqtisadi, ətraf mühit və insan ölçüsü.
Konkret sahədə Müşavirə çərçivəsində əməkdaşlığın daha effektiv təşkil edilməsi məqsədilə ayrı-ayrı əməkdaşlıq sahələri üzrə əlaqələndirici və həməlaqələndirici dövlətlər müəyyən edilmişdir. Azərbaycan Respublikası “Təhlükəsiz və səmərəli nəqliyyat dəhlizləri sistemlərinin inkişaf etdirilməsi” sahəsində etimad quruculuq fəaliyyətinin əlaqələndiricisi funksiyalarını yerinə yetirməkdədir.
Müxtəlif sahələrdə etimad quruculuq tədbirlərinə əlavə olaraq AQEM çərçivəsində ixtisaslaşmış qurumlar da fəaliyyət göstərir. Bu xüsusda, AQEM-in gənclər siyasəti sahəsində əməkdaşlıq üzrə Gənclər Şurası, kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı sahəsində Biznes Şurası, həmçinin tədqiqat-araşdırma əməkdaşlığı üzrə Beyin Mərkəzləri Forumu təsis edilmişdir. Bundan başqa, AQEM-in Müdriklər Şurası təsis edilmişdir. 2025-ci ildə AQEM-in Azərbaycanın Sədrliyi dövründə Müşavirənin Qadınlar Şurası və Maliyyə Şurasının əsası qoyulmuşdur.
Azərbaycanın 2024-2026-cı illər üzrə AQEM-də Sədrliyi
2024-ci ilin 17 dekabr tarixində AQEM-in Sədrliyi Azərbaycana keçmişdir və keçən müddət ərzində ölkəmizin “Daha güclü AQEM: Asiyada Bağlantılar, Rəqəmsallaşma və Dayanıqlı İnkişaf” şüarı altında müəyyən edilmiş strateji prioritet istiqamətləri üzrə konkret nəticələr əldə edilib.
AQEM çərçivəsində daha sıx əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi, eyni zamanda onun institusional inkişafının irəlilədilməsi, habelə məqsəd və prinsiplərinin beynəlxalq platformalarda təşviqi istiqamətində qətiyyətli addımlar atıb. Sədrliyimiz iqtisadi, humanitar və ekoloji ölçülər də daxil olmaqla, sektorlararası qarşılıqlı əlaqələrin gücləndirilməsi və prioritet kimi müəyyən olunmuş bağlantılar, rəqəmsallaşma və dayanıqlılığın təşviqinə çalışır.
AQEM üzv dövlətlərinin ali təhsil müəssisələri arasında innovativ əməkdaşlıq platforması olan AQEM Aparıcı Universitetlərin Tərəfdaşlıq Şəbəkəsi fəaliyyətə başlayıb. Şəbəkənin Əlaqələndirici Şurasının ilk iclası onlayn formatda 21 fevral tarixində və ilk konfransı isə Şuranın sədri təyin edilmiş ADA Universiteti ilə birgə 2–3 dekabr tarixlərində Bakı şəhərində “Təhsil müəssisələrinin yaşıl enerji və dayanıqlılıqda rolu” mövzusunda keçirilib.
AQEM-in institusional inkişafı prioritet istiqaməti üzrə Azərbaycan Sədrliyinin əsas təşəbbüsü kimi AQEM Qadınlar Şurasının Nizamnaməsi hazırlanaraq qısa müddətdə razılaşdırılıb. 2026-cı il 14 aprel tarixində Bakı şəhərində AQEM Qadınlar Şurasının ilk görüşü, habelə “Dayanıqlı inkişaf naminə AQEM məkanında qadınlarının səsinin gücləndirilməsi” mövzusunda beynəlxalq konfransı uğurla keçirilib.
Paralel olaraq, Sədrliyimiz dövründə 2025-ci ildə AQEM Maliyyə Sammitinin Nizamnamə layihəsi üzrə də danışıqlar yekunlaşdırılıb və sənəd yekun olaraq təsdiq olunub.
Azərbaycan Sədrliyi həmçinin AQEM-in müxtəlif qurum və strukturları arasında sinerji və birgə fəaliyyətin gücləndirilməsini prioritet kimi irəlilədərək, AQEM-in Biznes Şurası və Biznes Forumuna, iki dəfə AQEM-in Gənclər Forumuna, habelə 13-cü AQEM Beyin Mərkəzləri Forumuna uğurla ev sahibliyi etmişdir. Keçirilmiş tədbirlər AQEM regionunda etimad və qarşılıqlı fəaliyyətin əlaqəlilik, rəqəmsallaşma və dayanıqlı inkişaf istiqamətlərində təşviqi ilə bağlı nəticə yönümlü əməkdaşlıq üçün mühüm platforma təşkil etmişdir.
Eləcə də, AQEM çərçivəsində etimad qurucu tədbirlərin icrası istiqamətində aidiyyəti dövlət qurumları ilə birlikdə tədbirlərin təşkili istiqamətində zəruri işlər görülmüşdür. Bu istiqamətdə, iqtisadi, yeni hədə və çağırışlar, turizm, rəqəmsallaşma kimi sahələrdə onlayn və fiziki formatda olmaqla müxtəlif tədbirlərin təşkili təmin edilmişdir.
Qeyd olunanlarla bərabər, Sədrliyimiz AQEM-in beynəlxalq təşkilata transformasiyası prosesinin irəlilədilməsini təmin etməkdədir. Hazırkı mərhələdə AQEM-in transformasiyası üzrə 2022-ci ildə qəbul edilmiş Astana Bəyannaməsi, habelə Transformasiya üzrə Yol Xəritəsinə uyğun olaraq, Müşavirənin beynəlxalq hüquqi statusunu müəyyən edəcək müvafiq Nizamnamə layihəsinin razılaşdırılması üzrə danışıqlar davam etdirilməkdədir.
Beynəlxalq və regional sülh, sabitlik və dayanıqlı inkişaf üçün transmilli hədə və çağırışların artdığı bir dövrdə AQEM-in oxşar prinsip və məqsədlərə xidmət edən beynəlxalq və digər regional təşkilatlar ilə əməkdaşlığının gücləndirilməsi istiqamətində atılan addımlar sırasında xüsusilə, Azərbaycanın təşəbbüsü ilə Nyu-York şəhərində BMT Baş Assambleyasının 80-ci sessiyasının yüksək səviyyəli həftəsi çərçivəsində 25 sentyabr 2025-ci il tarixində keçirilmiş AQEM-in Nazirlər Şurasının qeyri-rəsmi iclasında “Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yaradılmasının 80-ci ildönümü” üzrə AQEM Nazirlər Şurasının bəyanatının qəbul edilmişdir. Nazirlər Şurasının Bəyanatında Azərbaycanın AQEM Sədrliyinin səyləri yüksək qiymətləndirilmişdir.
2025-2026-cı illər ərzində AQEM-in Baş katibi ölkəmizə çoxsaylı səfərlər etmiş və Azərbaycanın AQEM-də Sədrliyi ilə bağlı müzakirə və məsləhətləşmələr aparılmışdır. AQEM-in Baş katibi Kayrat Sarıbay həmçinin, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən qəbul edilmiş və bir sıra dövlət qurumlarında görüşlər keçirmişdir.
AQEM çərçivəsində institusionallaşma və nəticəyönümlü qarşılıqlı fəaliyyətin təşviqində Azərbaycanın göstərdiyi səylər Asiyada dialoq, etimad quruculuğu və çoxtərəfli əməkdaşlıq platforması kimi AQEM-in effektivliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırmaqdır. 2026-ci ilin 15 oktyabr tarixində Azərbaycanda keçiriləcək Zirvə görüşünə doğru irəlilədiyimiz bir vaxtda, daha güclü AQEM-ə nail olmaq üçün fəaliyyət davam etdiriləcək.